Drama yang pernah popular 10 tahun lalu masih boleh muncul semula di televisyen. Filem lama pula boleh mendapat kehidupan baharu apabila memasuki platform penstriman atau digital.
Karya terus ditonton dan mempunyai nilai. Tetapi bagaimana pula dengan pelakon yang wajah serta lakonannya masih digunakan dalam karya berkenaan?
Persoalan mengenai royalti atau bayaran berterusan kepada pelakon sudah lama menjadi perdebatan dalam industri seni tempatan. Malah, suara mengenainya datang daripada pelakon beberapa generasi.
Artikel Berkaitan: [VIDEO] Tony Eusoff Dedah Pernah Raih RM60,000, Titip Pesan Pada Pelakon Muda Untuk Belajar Urus Diri – ‘Anak Seni Tidak Kekal Lama’
Artikel Berkaitan: POV XTRA: Lakonan Satu Babak Pun Boleh Jana Royalti Jutaan, Beto Kusyairy Mahu Malaysia Ikut Jejak Negara Luar
Beto Kusyairy: Mahu Royalti Seperti Industri Muzik
Ketika ditanya menerusi segmen POV XTRA mengenai satu perkara yang mahu diubah dalam industri lakonan, Beto Kusyairy tidak hanya menyentuh soal kadar bayaran.
Baginya, waktu bekerja, kadar bayaran pelakon dan royalti merupakan antara perkara yang perlu diberi perhatian.
Working hours, satu lagi rate (kadar bayaran gaji pelakon), dan royalti. Dalam industri filem atau televisyen ini kita bukan macam industri muzik, penulis dan komposer akan dapat royalti.
Beto turut membandingkan keadaan itu dengan industri filem dan televisyen di luar negara yang mempunyai mekanisme bayaran kepada pelakon apabila karya terus digunakan.
Pandangan tersebut membuka persoalan besar: mengapa seorang pelakon hanya mendapat bayaran ketika penggambaran sedangkan persembahannya boleh terus digunakan bertahun-tahun selepas itu?
Sumber: Temu bual POV XTRA bersama Beto Kusyairy, 2026.
Sharifah Amani: Karya Ada Di Netflix, MUBI Dan YouTube, Tapi Pelakon?
Persoalan sama pernah dibangkitkan Sharifah Amani pada 2021.
Ketika bercakap kepada Getaran mengenai sistem royalti dalam industri filem, Amani mendedahkan realiti yang dihadapinya sebagai pelakon apabila karya lakonannya terus berada di pelbagai platform.
Anda boleh melihat saya di MUBI, Netflix atau YouTube, tapi, saya tidak dapat apa-apa (bayaran).
Menurut Amani, industri memerlukan ekosistem yang lebih seimbang supaya penggiat seni dapat terus memperoleh manfaat daripada karya yang masih mempunyai nilai selepas penerbitan asal.
Kenyataannya menjadi semakin relevan dalam era penstriman kerana sesebuah drama kini tidak lagi mempunyai satu hayat tayangan sahaja. Kandungan boleh berpindah daripada televisyen kepada YouTube, platform OTT atau pasaran antarabangsa.
Sumber: Getaran, “Sudah Sampai Masanya Industri Perfileman Mendapat Royalti”, 21 November 2021.
Diana Danielle Sudah Bersuara Sejak 2011
Lebih menarik, isu ini bukan baru muncul selepas kewujudan Netflix atau ledakan platform OTT.
Seawal 2011, Diana Danielle sudah menyuarakan mengenai hak pelakon termasuk waktu bekerja, insurans dan apa yang disebutnya sebagai hak persaraan menerusi bayaran terhadap lakonan yang diulang siar.
Diana ketika itu menjelaskan hak sedemikian boleh dilaksanakan melalui persetujuan antara pelakon dan penerbit, tetapi ramai pelakon mungkin tidak mengetahui mengenainya.
Ini bermakna isu mengenai bayaran ulang tayang sudah dibincangkan lebih sedekad lalu, ketika ekosistem penstriman belum berkembang seperti hari ini.
Sumber: mStar, “Diana Danielle Mahu Produser Utamakan Hak Pelakon”, 7 Julai 2011.
Royalti Atau ‘Residual’, Apa Sebenarnya Yang Dimahukan?
Dalam perbincangan tempatan, istilah royalti sering digunakan secara umum. Namun, bagi industri filem dan televisyen Amerika Syarikat, terdapat konsep yang dikenali sebagai residual payment.
Di Amerika Syarikat, kesatuan pelakon SAG-AFTRA mempunyai sistem pembayaran residual yang membolehkan pelakon menerima bayaran tambahan apabila sesebuah karya digunakan semula, tertakluk kepada kontrak dan jenis tayangan.nakan melebihi penggunaan asal yang telah diliputi oleh bayaran pertama mereka.
Sebagai contoh, penggunaan semula karya melalui tayangan tertentu atau medium lain boleh mencetuskan bayaran bergantung kepada kontrak dan formula yang telah dipersetujui.
Malah, SAG-AFTRA mempunyai sejarah sistem residual bagi tayangan semula program televisyen sejak sekitar pertengahan 1950-an.
Jadi, apa yang sering disebut sebagai ‘royalti pelakon’ di Malaysia mungkin lebih tepat dibincangkan sebagai satu bentuk bayaran residual atau imbuhan penggunaan semula, bergantung kepada bagaimana sistem tersebut akhirnya dibentuk.
Malaysia Sebenarnya Mengiktiraf Hak Penghibur
Dari sudut undang-undang, tidak tepat untuk mengatakan pelakon di Malaysia langsung tidak mempunyai hak terhadap persembahan mereka.
Akta Hak Cipta 1987 mempunyai peruntukan mengenai hak penghibur, termasuk hak berkaitan rakaman dan penggunaan persembahan mereka.
Industri memerlukan bukan sahaja pengiktirafan hak, tetapi mekanisme yang menjawab persoalan seperti: siapa yang membayar, siapa yang mengutip dan bagaimana wang itu diagihkan kepada pelakon.
Sumber: Copyright Act 1987 Malaysia, WIPO Lex.
Apabila Usia Bertambah, Pendapatan Pelakon Belum Tentu Bertambah
Isu royalti juga berkait rapat dengan satu lagi masalah dalam industri lakonan iaitu jaminan pendapatan jangka panjang.
Pelakon Fauziah Nawi pernah meluahkan rasa kecewa apabila pelakon senior dibayar rendah walaupun pengalaman mereka semakin bertambah.
Jika orang lain kerja, semakin tua semakin bertambah gaji, tapi kami? Dibayar murah pula.
Luahan itu dibuat ketika membincangkan nasib artis veteran dan kadar bayaran yang diterima sesetengah pelakon senior.
Di sinilah sistem bayaran penggunaan semula boleh mempunyai kepentingan yang lebih besar.
Bagi seseorang pelakon, kerjaya aktif mungkin tidak berlangsung pada kadar sama sepanjang hayat. Namun, filem dan drama yang mereka hasilkan ketika muda boleh terus ditonton puluhan tahun kemudian.
Persoalannya, bolehkah karya lama itu menjadi sebahagian daripada jaminan ekonomi mereka ketika tawaran lakonan semakin berkurangan?
Sumber: Astro AWANI, “Nasib artis veteran, mana pembelaannya?”, 22 Jun 2023.
2026, SENIMAN Mahu Tubuhkan Badan Kutipan Royalti Pelakon
Selepas bertahun-tahun isu ini dibincangkan, perkembangan terbaru mungkin memberikan sedikit harapan.
Presiden Persatuan Seniman Malaysia (SENIMAN), Zed Zaidi pada penghujung 2025 menyenaraikan penubuhan badan kutipan royalti khusus untuk pelakon sebagai antara perancangan utama persatuan bagi penggal 2025 hingga 2028.
Pada Januari 2026, Zed menjelaskan antara masalah utama ketika ini ialah ketiadaan badan khusus yang boleh melakukan kutipan seperti yang wujud dalam industri muzik. Zed melihat mekanisme itu sebagai salah satu cara untuk memberikan pendapatan jangka panjang kepada penggiat lakonan.
Jika berjaya direalisasikan, ia boleh menjadi perubahan besar dalam struktur ekonomi kerjaya seorang pelakon di Malaysia.
Sumber: Astro AWANI/Bernama, 19 Disember 2025; laporan perkembangan SENIMAN, Januari 2026.
Tetapi Siapa Yang Patut Membayar?
Di sinilah isu menjadi rumit. Bayangkan sebuah drama diterbitkan pada 2015 sebelum kemudiannya diulang tayang di televisyen, dimuat naik ke platform digital dan dilesenkan kepada platform penstriman.
Siapa perlu membayar pelakon? Adakah penerbit asal? Stesen televisyen? Platform penstriman? Atau pihak yang membeli lesen karya tersebut?
Kemudian timbul pula persoalan kadar. Adakah pelakon utama menerima jumlah sama dengan pelakon pembantu? Adakah bayaran berdasarkan jumlah episod, jumlah tayangan, nilai lesen atau keuntungan yang diperoleh?
Sistem residual di luar negara sendiri mempunyai formula berbeza mengikut kontrak, jenis produksi dan cara karya digunakan. Jadi, mewujudkan royalti pelakon bukan semudah menetapkan setiap ulang tayang perlu dibayar.
Ia memerlukan kontrak standard, sistem pengesanan karya, formula agihan dan badan yang dipercayai untuk melakukan kutipan serta pembayaran.
Bukan Mahu Dibayar Selamanya
Ada kemungkinan tuntutan royalti mudah disalahertikan sebagai pelakon mahu menerima wang selamanya hanya kerana pernah membintangi sebuah drama. Namun, isu sebenar lebih besar daripada itu.
Pelakon sudah menerima bayaran untuk kerja yang dilakukan ketika penggambaran. Apa yang sedang dipersoalkan ialah penggunaan komersial seterusnya terhadap persembahan tersebut.
Jika sesebuah karya tidak lagi digunakan atau tidak menghasilkan nilai, mungkin tiada bayaran tambahan yang perlu dibuat.
Tetapi jika wajah, suara dan lakonan seseorang masih digunakan untuk menjana nilai bertahun-tahun kemudian, perbincangan mengenai perkongsian sebahagian nilai itu kepada pelaku bukan sesuatu yang luar biasa. Sistem residual SAG-AFTRA sendiri dibangunkan berdasarkan penggunaan karya selepas penggunaan asalnya.
Daripada Diana Danielle yang menyuarakannya pada 2011, Sharifah Amani pada 2021 hingga Beto Kusyairy pada 2026, persoalan yang dibangkitkan masih hampir sama.
Apabila kamera sudah berhenti merakam tetapi karya masih terus menjana nilai, patutkah pendapatan pelakon turut berhenti di situ?
The post Drama Diulang Tayang, Pelakon Tetap Dibayar Sekali? Mengapa Isu Royalti Masih Belum Selesai first appeared on OHBULAN!.
