Kenyataan terbaru Perdana Menteri Anwar Ibrahim mengenai Taiwan mencetuskan ribut diplomatik yang luar biasa bagi Malaysia. Dalam temu bual bersama Al Jazeera yang disiarkan pada 16 Ogos, Anwar ditanya sama ada China wajar dikritik sekiranya negara itu menggunakan kekerasan terhadap Taiwan selepas gagal mencapai penyatuan semula secara aman.
Jawapannya dibingkaikan dengan contoh Malaysia: jika sebuah negeri di Malaysia cuba memisahkan diri, katanya, dia akan menggunakan kekerasan untuk mempertahankan keutuhan wilayah negara ini. Anwar kemudian menyatakan bahawa dia menganggap Taiwan sebagai sebahagian daripada China dan pendirian Satu China diterima di peringkat antarabangsa.
Bagaimanapun, kontroversi ini bukan semata-mata mengenai apa yang dikatakan Anwar. Sebaliknya, ia berkaitan dengan apa yang dilihat terkandung dalam maksud kata-katanya, khususnya ketika Selat Taiwan kini menjadi antara titik ketegangan paling berbahaya dalam persaingan antara China dan Amerika Syarikat.
Apa sebenarnya yang dimaksudkan Anwar?
Kenyataan Anwar penting untuk difahami berdasarkan konteks.
Dia tidak mengumumkan Malaysia akan menyokong operasi ketenteraan China terhadap Taiwan dan dia juga tidak mengumumkan sebarang perubahan dalam dasar pertahanan Malaysia. Hujah utama Anwar ketika itu mengenai keutuhan wilayah dan prinsip bahawa sesebuah negara mempunyai hak untuk mempertahankan kedaulatannya. Perbezaan ini penting.
Apabila Anwar ditanya secara khusus sama ada dia akan mengkritik China kerana mengekalkan hak untuk menggunakan kekerasan, dia menjawab dengan membuat perbandingan dengan Malaysia. Pada asasnya, hujah Anwar ialah Malaysia sendiri tidak akan menerima perpecahan persekutuan secara paksa.
Namun, Anwar melangkah lebih jauh apabila dia menyatakan dengan tegas dan tanpa berbelah bahagi bahawa dia melihat Taiwan sebagai sebahagian daripada China. Kenyataan ini lebih tegas berbanding bahasa yang biasanya digunakan secara berhati-hati dalam diplomasi Malaysia.
Itulah sebabnya kenyataan tersebut menarik perhatian di Taipei dan Washington, sementara menerima pujian Beijing.
Malaysia iktiraf Dasar Satu China sejak 1974
Pendirian Malaysia terhadap Dasar Satu China bukan sesuatu yang baharu. Malaysia menjalinkan hubungan diplomatik dengan Republik Rakyat China pada 31 Mei 1974 bawah kepimpinan perdana menteri Tun Abdul Razak. Malaysia menjadi negara Asia Tenggara bukan komunis pertama yang menjalinkan hubungan diplomatik dengan Beijing. Komunike Bersama 1974 menjadi asas politik kepada hubungan kedua-dua negara.
Sejak itu, Malaysia mengekalkan pengiktirafan terhadap Republik Rakyat China sebagai satu-satunya kerajaan China yang sah dan tidak menjalinkan hubungan diplomatik rasmi dengan Taiwan.
Lebih penting lagi, Malaysia telah berulang kali menegaskan pendirian ini. Dalam kenyataan bersama 2024 mengenai Perkongsian Strategik Komprehensif China-Malaysia, Putrajaya menegaskan semula Dasar Satu China dan menyatakan bahawa Taiwan merupakan wilayah yang tidak boleh dipisahkan daripada Republik Rakyat China. Pendirian yang sama diulangi dalam kenyataan bersama antara Anwar dan Xi Jinping pada April 2025.
Oleh itu, Anwar tidak memperkenalkan pendirian baru bagi Malaysia. Apa yang berbeza ialah ketegasan politik dalam cara dia menyatakannya.
Perbezaan ini penting kerana diplomasi bukan sahaja mengenai apa yang dipercayai oleh sesebuah negara, tetapi juga bagaimana negara itu memilih untuk menyatakannya dengan tepat.
Mengapa waktu kenyataan itu penting
Kenyataan Anwar dibuat pada saat yang amat sensitif. Isu Taiwan bukan lagi sekadar pertikaian antara Beijing dan Taipei. Ia kini berkait rapat dengan persaingan strategik yang lebih luas antara China dan Amerika Syarikat, dengan Jepun, Australia dan kuasa serantau lain semakin terlibat.
Bagi Malaysia, keadaan ini mewujudkan persekitaran strategik yang sukar. China merupakan rakan dagang terbesar Malaysia. Berdasarkan Jabatan Perangkaan Malaysia, perdagangan dua hala dengan China mencecah RM542.2 bilion pada 2025, sekali gus menjadikan China rakan dagang terbesar Malaysia untuk tahun ke-17 berturut-turut. Sementara itu, Amerika Syarikat merupakan rakan dagang ketiga terbesar Malaysia dengan nilai perdagangan RM365.8 bilion.
Taiwan juga penting dari segi ekonomi. Perdagangan Malaysia dengan Taiwan mencatat rekod RM233.02 bilion pada 2025, bersamaan 7.6 peratus daripada jumlah keseluruhan perdagangan Malaysia.
Di sinilah terletaknya percanggahan utama dalam pendirian Malaysia. Malaysia mempunyai kepentingan ekonomi yang besar dengan China, Taiwan dan Amerika Syarikat pada masa yang sama.
Oleh itu, krisis di Selat Taiwan bukanlah krisis yang hanya melibatkan pihak lain. Ia boleh memberi kesan kepada perdagangan Malaysia, rantaian bekalan semikonduktor, aliran pelaburan, laluan perkapalan, pasaran kewangan dan kestabilan serantau secara keseluruhan.
Mengapa kekaburan strategik penting
Di sinilah kekaburan strategik menjadi penting. Bagi sebuah kuasa pertengahan seperti Malaysia, kekaburan tidak semestinya bermaksud tidak mempunyai pendirian. Sebaliknya, ia boleh menjadi aset strategik.
Secara tradisinya, Malaysia cuba mengekalkan ruang untuk bergerak dengan menjalinkan hubungan rapat dengan kuasa-kuasa yang bersaing tanpa secara rasmi berpihak kepada mana-mana pihak. Putrajaya boleh mengiktiraf pendirian Satu China oleh Beijing sambil terus mengekalkan hubungan ekonomi dengan Taiwan. Malaysia juga boleh memperkukuh kerjasama strategik dengan Beijing sambil menjalankan latihan pertahanan dan kerjasama keselamatan dengan Amerika Syarikat serta rakan-rakan lain.
Matlamatnya bukan untuk menyenangkan semua pihak. Sebaliknya, ia bertujuan mengelakkan Malaysia daripada menjadi terlalu bergantung secara strategik kepada mana-mana pihak.
Keadaan ini menjadi semakin sukar apabila pemimpin politik menggunakan bahasa yang kurang diplomatik sehingga dilihat seolah-olah menghapuskan kekaburan tersebut. Oleh itu, kenyataan Anwar mungkin ditafsirkan secara berbeza di Beijing, Taipei, Washington dan Putrajaya.
Beijing boleh melihatnya sebagai pengesahan bahawa Malaysia sejajar secara politik dengan prinsip Satu China. Taipei pula boleh melihatnya sebagai bukti bahawa Putrajaya semakin kurang neutral. Washington mungkin mentafsirkannya sebagai satu lagi petunjuk bahawa negara-negara Asia Tenggara keberatan untuk mencabar China secara terbuka.
Namun, dasar luar Malaysia yang sebenar jauh lebih rumit daripada semua tafsiran ini. Peribahasa yang terlintas di fikiran cukup mudah: jangan letak semua telur dalam satu bakul.
Bagi Malaysia, autonomi strategik bergantung kepada keupayaannya untuk mengelakkan keadaan tersebut.
Apa selepas ini?
Kemungkinan besar, keadaan ini tidak akan membawa kepada perubahan mendadak dalam dasar luar Malaysia. Sebaliknya, kita boleh menjangkakan penjelasan diplomatik.
Kerajaan berkemungkinan akan menegaskan bahawa Dasar Satu China Malaysia merupakan pendirian yang telah lama diamalkan, sambil menekankan bahawa Malaysia terus menyokong penyelesaian secara aman, dialog, kepusatan Asean dan penghormatan terhadap undang-undang antarabangsa. Perbezaan ini akan menjadi penting.
Kedua, Taiwan berkemungkinan akan terus menyuarakan kebimbangan, khususnya mengenai kemungkinan kesannya terhadap perniagaan Taiwan yang beroperasi di Malaysia. Taipei pun memberi amaran bahawa kenyataan Anwar boleh menjejaskan kepercayaan politik dan keyakinan pelabur.
Ketiga, Beijing mungkin akan terus mengalu-alukan penegasan semula Malaysia terhadap Dasar Satu China. Kementerian Luar China telah pun memuji kenyataan Anwar.
Keempat, komuniti strategik Malaysia perlu bersedia menghadapi penelitian yang lebih teliti daripada Washington dan rakan-rakan lain. Isu ini tidak semestinya akan menyebabkan kemerosotan hubungan serta-merta, tetapi ia akan menyumbang kepada persepsi bahawa Putrajaya semakin rapat secara politik dengan Beijing. Oleh itu, risiko yang lebih besar bukanlah kontroversi itu sendiri.
Sebaliknya, ia adalah kemungkinan bahawa kekaburan strategik yang dipelihara Malaysia dengan begitu berhati-hati akan menjadi semakin sukar untuk dikekalkan.
Malaysia tidak perlu memilih antara China dan Amerika Syarikat. Malaysia juga tidak seharusnya berpura-pura bahawa isu Taiwan tidak mempunyai kesan terhadap kepentingan keselamatan dan ekonominya.
Ujian sebenar bagi diplomasi Malaysia ialah sama ada Putrajaya mampu terus berkata “ya” kepada hubungan ekonomi dengan China, “ya” kepada hubungan yang konstruktif dengan Amerika Syarikat dan Taiwan, serta ya kepada dasar luar yang bebas, tanpa membenarkan mana-mana hubungan tersebut menentukan identiti strategik Malaysia.
Kenyataan Anwar mengingatkan kita bahawa kekaburan strategik paling mudah dipertahankan apabila dasar sesebuah negara jelas namun pengundian kata-katanya tetap diteliti dengan rapi.
Dalam geopolitik, kadangkala tindakan sesebuah negara adalah sama pentingnya dengan kenyataan yang dibuatnya. Kenyataan yang kurang cermat boleh memberikan isyarat yang salah kepada negara-negara jiran, terutamanya negara yang juga merupakan rakan dagang penting.
Namun, apabila kepentingan yang dipertaruhkan begitu besar, kenyataan seorang pemimpin itu sendiri boleh menjadi sebahagian daripada strategi. Terdapat pengajaran yang boleh diambil daripada kontroversi ini.
RIZAL HAMDAN adalah seorang penganalisis geopolitik.
Tulisan ini diterjemah daripada tulisan asal dalam bahasa Inggeris dan tidak semestinya mencerminkan pendirian Malaysiakini.
